| Klik op deze link voor een Impressie van de fiets-/wandeltocht |
| 1. | Vanaf de informatiestand hoek Spaamdamseweg/Vondelweg start de wandeling/fietstocht. U gaat op de Vondelweg direct rechtsaf, letterlijk langs de stadsrand. We volgen de Vondelweg, de weg die zijn naam dankt aan de bekende Nederlandse dichter Joost van de Vondel (1587 - 1679). Al wandelend merken we dat de Vondelweg een merkwaardige bocht maakt. Dit is ook op het kaartbeeld goed te zien. De Vondelweg loopt/fietst namelijk gelijk aan de zogenaamde "verboden kring", de buitenste ring van het schootsveld van het fort Spaarndam Zuid, een van de forten van de Stelling van Amsterdam. Over dit fort later meer. Het was eerst de gemeente Schoten in 1926 en later de gemeente Haarlem in 1930 (na annexatie van Schoten), die geen toestemming kreeg om binnen dit schootsveld te bouwen. De toenmalige stadsuitbreiding hield dus precies op aan de rand van de kring, de huidige Vondelweg. Het is ook dankzij deze "Verboden Kring" dat de Hekslootpolder die aan uw linkerhand ligt, tot nu toe voor huizenbouw is gespaard. Tegenwoordig wordt dit Veenweidelandschap steeds weer opnieuw bedreigd. Er zijn steeds weer nieuwe gemeente besturen, die er huizen, wegen, bruggen of recreatievoorzieningen willen situeren. De "Vereniging Behoud de Hekslootpolder" verzet zich al meer dan 15 jaar tegen dit soort plannen. Tot nu toe met succes, maar de strijd om het behoud van dit landelijk gebied is nog lang niet gestreden. |
) ) |
| 2. | De Vondelweg volgen met de bocht mee, links af en aangekomen bij de Vergierdeweg, rechts af oversteken naar de Oude Vergierdeweg. De Oude Vergierdeweg is het pad dat rechts naast de geasfalteerde weg ligt. U loopt/fietst hier op het laatste restant van een dorpsweg van het dorp Schoten. | ) |
| 3. | U loopt/fietst hier langs boerderijen. De laatste boerderij, een flink stuk van de weg af en voor de Rooms Katholieke Begraafplaats is de boerderij "Noord Akendam". Deze is gebouwd in 1647 en sinds 1667 in handen van de familie van de Peet, welke de boerderij tot op de dag van vandaag bewoond. "Noord Akendam" is genoemd naar een van de `zeven heerlijkheden"; buitenplaatsen die hier in deze omgeving lagen. De boerderij is nog een goed voorbeeld van de typisch streekeigen bouwstijl van Kennermerland en Zaanstreek. Een woonhuis met aansluitend een houten stal met een dichte verhoogde hooischuur. De Vergierdeweg liep hier oorspronkelijk verder meer naar rechts en kwam schuin aan op de Slaperdijk. Nu ligt er de Rooms Katholieke begraafplaats. Deze houdt U aan uw rechterhand. |
) |
| 4. | Aan het eind van de Vergierdeweg gaan we rechtsaf de Slaperdijk op. U ziet net over de dijk de wijk Velserbroek oprukken. Een gevaar dat ook de Hekslootpolder bedreigt. In 1612 werd met de aanleg van de Slaperdijk begonnen. De dijk moest bescherming bieden tegen water van het IJ, een brede rivierarm die in open verbinding stond met de Zuiderzee. Tijdens stormvloeden vormde het water een grote bedreiging voor de omliggende gebieden. | |
| 5. | Aan uw rechterhand ziet U het Tolhuis liggen, dat werd gebouwd in 1824-1825. De tol werd geheven om de aanleg van de straatweg Santpoort-Spaarndam te bekostigen. | ) |
| 6. | Bij het tolhuis steken we de Slaperdijk over en vervolgen onze weg via de Oostlaan. | ) |
| 7. | Bij de eerste kruising gaat U rechtsaf en houdt U de Westbroekplas aan uw linkerhand (aangelegd in 1993). U loopt/fietst nu op de Westlaan, een eeuwenoude verbinding tussen Spaarndam en Haarlem. Deze zelfde Westlaan is ook al eeuwenlang de grens tussen het Hoogheemraadschap Rijnland en het Hoogheemraadschap Noordhollands Noorderkwartier. | |
| 8. | Aan de rechterhand ziet U de `Verdolven landen", de gronden die voor de Slaperdijk liggen. Deze danken hun naam aan het "delven" of winnen van klei voor de dijkbouw. Jarenlang is er strijd gevoerd door het toenmalige Waterschap om deze gronden in handen te krijgen, want ze waren van belang voor het dijkonderhoud. Door de veelvuldige overstromingen van het IJ werd voor de dijk voortdurend opnieuw klei afgezet. U volgt de Westlaan rechtsaf, wederom richting Slaperdijk. | |
| 9. | U steekt de Slaperdijk opnieuw over bij de oversteek voor fietsen en vervolgt linksaf over het fietspad onder de dijk uw weg richting Spaarndam (LET DUS OP!). Waar nu het elektrische vijzelgemaal staat, stond tot 1937 een houten windmolen. | ) |
| 10. | U loopt/fietst verder in de richting van het Dorp Spaarndam. Het dorp ligt verscholen achter een dijk. U ziet rehts betonnen bunkers in het land liggen. Voor de bunkers weer een dijkje met een fortgracht ervoor. Wat U ziet is de voorstelling van de "Positie van Spaarndam", bestaande uit de forten Spaarndam Noord en - Zuid welke zijn verbonden door een liniewal. De "Positie van Spaarndam' maakt deel uit van de Stelling van Amsterdam. Deze Stelling is de laatste en grootste waterlinie van Nederland. Het principe van een waterlinie is gebaseerd op de bouw van een verdedigingslinie met forten of kazematten met daartussen linie wallen. Het gebied voor de forten kon onder water worden gezet. Een vijand kon zo'n linie alleen dan via de accessen (wegen, dijken, bruggen enz.) binnen komen. Daar lagen dan de versterkingen in de vorm van batterijen en forten met geschut. De vijand was dus zeer kwetsbaar op de verhoogde dijkwegen. De bunkers die U aan uw rechterhand ziet, zijn in de laatste bouwfase in 1917 van de "Positie van Spaarndam" gebouwd. Nederland was bevreesd voor een Engelse aanval en versterkte de linie op vitale punten. In 1918 werd alweer gestopt met de bouw. De meeste bunkers, "bomvrije" onderkomens, werden niet meer aangeaard. Toen was er al voor 1,7 miljoen gulden (!) aan deze voorstelling uitgegeven. Vlak voor het dorp Spaarndam ziet U links en rechts de liniewal met daarachter de zogenaamde "gedekte" linieweg. De linie is gebouwd met zand wat vrijkwam bij het graven van de Vissers- en Haringhaven te IJmuiden. Het zand werd met paard en wagen aangevoerd. Hier en daar ziet U nog schelpen liggen. U loopt/fietst rechtdoor het dorp Spaarndam in. (Visserseinde). |
) ) |
| 11. | Bij de Spaarndammersluis; is de drooggelegde sluis aan uw rechterhand (vóór Albert Heijn), gaat U het tweede trapje af om langs de huizen te lopen. Welkom overigens in het dorp Spaarndam, een fraai voorbeeld van een typisch Hollands dijkdorp. | |
| 12. | Voor het water (brug) gaat U rechtsaf. Er staat hier een lezenswaardig infomatiepaneel, van de. ANWB, over de "Positie van Spaarndam". | ) |
| 13. | U volgt hier de smalle weg (Boezemkade) en houdt het water aan uw linkerhand. U loopt/fietst deze weg geheel af en komt dan bij fort Spaarndam Zuid. U nadert het fort van achteren, de zogenaamde keelzijde. Het fort is in 1895 eerst gebouwd als aardwerk. Later in 1901 zijn de huidige, bomvrije gebouwen gerealiseerd. Het fort kon 177 man herbergen. Soms kunt U er een korte rondleiding krijgen. |
) |
| 14. | Geheel links aan het einde van het boezemkanaal ziet U het schepradgemaal van Spaarndam. Een van de gemalen die een functie had bij het droogmaken van de Haarlemmermeer. Bij nummer 35 daarover meer. | |
| 15. | Na een bezoek aan het fort loopt/fietst U de boezemkade weer terug. Aan uw rechterhand ziet U nog een houten huis, de oorspronkelijke fortwachterswoning. Alle bebouwing binnen de schootsvelden van de Stelling was van hout, zodat dit desnoods snel konden worden afgebroken. Desnoods, als de Stelling onverwacht onder vuur kwam te liggen kon het in brand gestoken worden, zodat het geen beletsel was voor een vrij schootsveld. | ) |
| 16. | Halverwege het pad ziet U aan uw linkerhand, in de Liniediijk nog een veldpositie (nevenbatterij), gebouwd 1903. | |
| 17. | Aan het eind van de Boezemkade gaat U weer rechtsaf de IJdijk op en de brug over. U ziet rechts van U de Hervormde kerk. Een korte zijstap in de vorm van een bezoekje rond de kerk is de moeite waard. Wanneer U de IJdijk dan weer volgt ziet U aan uw rechterhand de Kolk liggen. Dit is het oudste gedeelte van Spaarndam dat oorspronkelijk werd gebouwd ter beschutting van de schepen die lagen te wachten op het schutten van de sluizen. |
) |
| 18. | De IJdijk gaat over in de Spaarndammerdijk. Hier ziet u het standbeeld van de beroemde Hansje Brinkers die met zijn vinger in de dijk het volk behoedt voor een wisse verdrinkingsdood. Hansje kijkt nog steeds uit over het IJ, dat vroeger in open verbinding stond met de Zuiderzee die vele malen voor vreselijke overstromingen zorgde. In de periode 1701-1749 bijvoorbeeld was er 39 keer sprake van een overstroming. | ) |
Dit is het keerpunt voor de mensen die gekozen hebben voor de wandeling/fietstocht van 7 kilometer. Voor de 7 kilometer wandeling/fietstocht kunt u verder lezen bij punt 32 van deze route. Voor de langere wandeling/fietstocht leest u verder bij punt 19. |
||
| 19. | We laten Hansje achter ons.
Gaat u verder voor de lange wandeling/fietstocht, volg dan de IJdijk, richting Haarlemmerliede. U loopt/fietst over de Haarlemmersluis (Witte ophaalbrug). Over de brug gekomen, gaat u rechts af, richting bewegwijzering Haarlemmerliede, Houtrak. |
) |
| 20. | U loopt/fietst nu langs het zogenaamde Rijnlandshuis. Dit gebouw werd in 1641 gebouwd, eerst als vergaderplaats, later alleen als werkplaats voor het Hoogheemraadschap Rijnland. Nadat het nieuwe vergadergebouw van het Schap gereed was gekomen (dit is het huidige stadhuis van Halfweg), bleefdit gebouw uitsluitend in gebruik als woonhuis en werkplaats. Zie ook het ANWB informatiebord op de voorgevel. |
) |
| 21. | Na het Rijnlandshuis gaat u rechtsaf, de Lage dijk op. U volgt hier de asfaltweg langs de volkstuintjes. Na de rood-witte wegmarkering gaat de weg over in een smal voetpad. Voorbij het bedrijfspand "van Hattum en Blankevoort" gaat U direkt linksaf. U loopt/fietst door tot de ANWB paddenstoel nr.24088. U bent dan eerst de Lage Dijk overgestoken. (autorijweg!). Volg de richting Spaarnwoude, Penningsveer, Haarlemmerliede. |
|
| 22. | U ziet in de verte het silhouet van de Stompe Toren. U loopt/fietst over het fietspad recht op de kerk af. Dit fietspad is het oude kerkepad Spaarndam- Spaarnwoude. Aan uw linkerhand ziet U de Spaarndammerdijk liggen. | ) |
| 23. | U komt bij het kerkje de Stompe Toren. De kerk ligt op een strandwal die later is opgehoogd. Fysisch-geografisch gezien bestaat Zuid Kennermerland uit twee gedeelten. Een Westelijk gelegen strandwallen gebied en Oostelijk een vrijwel aaneengesloten veengebied. Haarlem is gelegen op een circa 500 meter brede strandwal. Deze strandwal heeft een Oostelijke zijtak naar Spaarnwoude. Op deze plek is rond 1000 na Christus op een duintop van de hier liggende strandwal, de eerste kerk gebouwd. Wanneer U om de kerk heen loopt/fietst ziet U het "Vaam van Klaas van Kieten" op de muur. Deze reus van Spaarnwoude moet zo'n 2.65 meter lang geweest zijn. Soms is het kerkje open en kunt U er koffie krijgen. Iemand van het "Gilde van de Stompe Toren" kan U dan meer over de geschiedenis van de kerk en haar directe omgeving vertellen. De eerste kerk, hier op deze plek gebouwd, was een kapel van de parochie van Velsen (Engelmundes) Dit wijst erop dat de ontginners van dit veengebied uit Velsen afkomstig waren. Deze ontginners troffen een uitgebreid moerasbos aan, waartussen de veenrivieren Spaarne en Liede vrij stroomden. Zie hier dan ook de middeleeuwse naam van Spaarnwoude, "Spinerewald", het bos aan het Spaarne. |
) |
| 24. | Na uw bezoek aan de kerk loopt/fietst U door het gehucht Spaarnwoude langs het huis "Einde Rust" (gevelsteen) en restaurant 'De Stal' naar de Kerkweg. Bij de Kerkweg gaat U rechtsaf, richting Haarlemmerliede. | |
| 25. | Achter het huis met nr. 18 ziet u een betonnen schuurtje, gebouwd als munitiedepot voor de forten van de stelling van Amsterdam. Oorspronkelijk waren er 40 van zulke depots gepland maar uiteindelijk zijn er maar 4 daadwerkelijk gebouwd. Vervolg uw weg.
Let op, U loopt/fietst hier op een autoweg! |
) ) |
| 26. | Voor het ooievaarsnest ziet u rechts een vogelobservatiehut aan de zogenaamde Spaarnwouderplas. Op de hoogte van de plas is hier ongeveer 8 ha strandwal afgegraven. Helaas is dit geologisch interessante onderdeel van het landschap hierdoor verdwenen. Het zand is gebruikt voor de aanleg van grondlichamen voor de Rijksweg. Er ontstond toen een 20 meter diepe zandput, die later met haven- en baggerslik uit de Ijmuidense haven en het Noordzeekanaal is opgevuld. De baggerspecie is met een persleiding ingebracht en zo ontstond de situatie, dat de put niet overal gelijk werd gevuld. Later is op de bagger de eerder afgegraven veenlaag weer teruggebracht. Dit veen is nadien gaan inklinken en op dit diepere punt ontstond dus een plasje. Nieuwe aanwinst voor de natuur, want waar land en water elkaar ander gunstige omstandigheden ontmoeten, wordt de natuur rijk. bier kunt u lepelaars zien. Bovendien de laatste plek waar nog kemphanen voorkomen in Zuid-Kennemerland. En talrijk zijn de bijzondere watervogels die u het hele jaar kunt zien. Kleine Zwanen, Smienten, Tafeleenden, Dwergmeeuwtjes enz, enz. lin de hut is een logboek en er zijn soortkaarten. Voor de liefhebbers altijd goed voor bijzondere waarnemingen. Een goede vogelkijker is wel een must! U vervolgt de route langs de Kerkweg. |
) |
| 27. | Bent u op de hoogte van het ooievaarsnest, dan kunt u het weiland nog zien glooien. Hier is nog iets zichtbaar van het strandwallencomplex dat hier gelegen is. | |
| 28. | U gaat nu rechtsaf en passeert aan uw linkerhand het beheersbureau van het recreatieschap Spaarnwoude. Dit bureau is gevestigd in een gerestaureerde authentieke streekboerderij, vergelijkbaar met de boerderij Noord-Akendam (zie beschrijving bij nr.3). Bij ANWB paddestoel 21378 volgt u het fietspad richting Spaarndam/Westhoffbos en loopt/fietst dit fietspad af. U loopt/fietst hier dus nu op een fietspad en let ook hier dus op! |
) |
| 29. | Bij ANWB paddestoel 22655 kiest u weer de richting Spaarndam. | |
| 30. | Aan uw linkerhand ziet u de molen "De Slokop". Het is een achtkantige bovenkruier/poldermolen, zonder maalfunctie. Hij heeft een vlucht van 26,05 meter. Overbrenging en vijzel zijn niet meer aanwezig. De molen is in 1877 gebouwd. Hij wordt bewoond en is eigendom van de "Vereniging de Hollandse Molen". |
) ) |
| 31. | Bij ANWB paddestoel 24812 steekt u linksaf de Lagedijk over richting firma Nederland Haarlem. U volgt weer het smalle paadje en gaat linksaf de Haarlemmer sluizen over Spaarndam in en vervolgt uw wandeling/fietstocht over de IJdijk. | |
| 32. | Bij Hansje Brinkers gaat u langs de Woerdersluis naar beneden. Deze uitwateringssluis werd in 1611 gebouwd in opdracht van het Groot Waterschap Woerden. | |
| 33. | U loopt/fietst via de Taanplaats naar de Oostkolk. De Kolk en de er omheen gebouwde huizen vormen het meest gave gedeelte van Spaarndam. Het dorp wordt al in 1328 genoemd, zodat aangenomen mag worden dat het toen al een dorp van enige omvang geweest moet zijn. Spaarndam kent door zijn ligging, het gaf immers toegang tot de zee en tot de stad Haarlem, een bewogen geschiedenis van krijgsgewoel, stormrampen en watervloeden. De kolk met de sluizen zijn van grote historische waarde, maar ook de bebouwing rond de kolk is van niet geringe oudheidkundige betekenis. | ) |
| 34. | U steekt nu via het bruggetje de Oostkolk over en blijft de Taanplaats volgen met aan uw linkerhand het haventje van Spaarndam. Op een "taanplaats" werden vroeger zeilen en netten gekookt in taan, een kleurstof afkomstig van eikenschors. Dit had een conserverende werking. Typisch dus behorend bij een vissers- en scheepvaartdorp als Spaarndam. U ziet nu aan uw linkerhand het Spaarne, met daar achter de Mooie Nel, de monding waar Spaarne en Liede bij elkaar komen. U blijft hier de weg volgen. |
) |
| 35. | U passeert nu aan uw rechterhand het gemaal van Spaarndam (zie ook nr.15). Dit is een dieselgemaal van het Hoogheemraadschap Rijnland. Het gemaal dilateert uit 1936 en werd gebouwd ter vervanging van het oude stoomgemaal uit 1843, dat daags voor Kerstmis 1930 door brand geheel was vernield. Op 5 mei 1840 is begonnen met het graven van de Ringvaart voor de drooglegging van de Haarlemmermeer. De stoomgemalen "Leeghwater", "Cruqius" en "Lijnden", moesten voor de drooglegging zorgdragen. Door de droogmaking zou het boezemoppervlak van Rijnland tot 2/3 worden verkleind. Dat zou voor de waterafvoer grote problemen opleveren. Daarom werd al direkt het besluit genomen om bij Spaarndam een stoomgemaal te bouwen. Later zouden Halfweg en Gouda volgen, terwijl in Katwijk de spuibreedte op de Oude Rijn werd verbreed. |
) |
| 36. | U loopt/fietst nu langs het gemaal en u ziet fort Spaarndam Zuid nu weer. Bij de volgende brug volgt u de weg linksaf langs het Spaarne. | ) |
| 37. | Wanneer u bij de witte brug, vlak na een betonnen kunstwerk, bent kunt u ervoor kiezen om het Assendelver voetpad te volgen, rechtsaf de weilanden door van de Hekslootpolder. Dit pad komt uit op de Slaperdijk bij het gemaaltje en gaat langs een vogelobservatiehut, waar u prachtig de vogels kunt bekijken. U kunt dan via punt 9 weer teruglopend uitkomen op het begin van de wandeling/fietstocht. U kunt het Assendelver voetpad ook bewaren voor een andere keer en uw weg vervolgen langs het Spaarne. Volgt u het Assendelver voetpad wél, dan is het aardig om te weten dat dit historische pad vroeger vanaf de Velserdijk, Slaperdijk, door de weilanden naar Schoten en Haarlem leidde. Mensen uit de "Noord" konden in Buitenhuizen de veerboot nemen naar Spaarndam en arriveerden dan bij het veerhuis aan de Velserdijk. Vandaar ging men naar de stad. In feite dus een oud handelspad, waarover buitenlui en boeren liepen voor hun zakelijke of handelstransacties in Haarlem. |
) |
| 38. | Komt U hier bij de scherpe bocht in dit pad en kijkt u in de richting Haarlem naar de semi-moderne kerktoren, dan kunt u in het weiland een lichte glooing zien. Dit is het restant van het oude kerkepad tussen Schoten en Spaarndam, maar nu geheel in de weilanden opgenomen. | |
| 39. | Neemt u niét het Assendelver voetpad, dan vervolgt u uw weg langs het Spaarne, tenslotte uitkomend bij een rij woonboten. U bent dan weer bij het startpunt aangekomen. |
